Πρόσφατα πραγματοποιήθηκε στρογγυλή τράπεζα αφιερωμένη στην πανδημία COVID-19 στο πλαίσιο της ημερίδας «Θεραπευτικές Εξελίξεις 2021». Οι «Θεραπευτικές Εξελίξεις» αποτελούν την ετήσια ημερίδα της Θεραπευτικής Κλινικής της Ιατρικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) κατά την οποία ανασκοπούνται όλες οι νεότερες εξελίξεις στη θεραπεία νοσημάτων από όλους τους ιατρικούς κλάδους κατά το προηγούμενο έτος.

Όπως κάθε χρόνο, έτσι και φέτος οι Θεραπευτικές Εξελίξεις πραγματοποιήθηκαν για 46ο έτος το Σάββατο του Λαζάρου και η πανδημία COVID-19 αποτέλεσε κεντρικό θέμα ομιλιών. Τη στρογγυλή τράπεζα με θέμα «Θεραπευτικές εξελίξεις την εποχή της πανδημίας» συντόνισαν ο Καθηγητής Ιατρικής και Πρύτανης του ΕΚΠΑ Θάνος Δημόπουλος και η Καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ Ασημίνα Μητράκου.

Η σειρά των ομιλιών άνοιξε με τον Επ. Καθηγητή Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ και Πρόεδρο του Εθνικού Οργανισμού Φαρμάκων (ΕΟΦ) Δημήτρης Φιλίππου, ο οποίος ανέλυσε τα νεότερα δεδομένα σχετικά με την αποτελεσματικότητα και ασφάλεια των εμβολίων έναντι της COVID-19. Ο κος Φιλίππου τόνισε ότι η πρωτοφανής ταχύτητα ανάπτυξης και έγκρισης των εμβολίων έναντι του SARS-CoV-2 ήταν απαίτηση των συνθηκών της πανδημίας και κατέστη δυνατή με τη διεπιστημονική προσέγγιση και τη συνεργασία δημοσίου και ιδιωτικού τομέα σε διεθνές επίπεδο.

Ακολούθως, ανέλυσε τις φάσεις των κλινικών μελετών που ακολουθήθηκαν κατά την ανάπτυξη των εμβολίων, όπως συμβαίνει με όλα τα νέα φαρμακευτικά προϊόντα, καθώς και τις διαδικασίες έγκρισης των εμβολίων από τις ρυθμιστικές αρχές (Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων – EMA – για την Ευρώπη και τη χώρα μας, Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ – FDA). Ο κος Φιλίππου σχολίασε τα πρόσφατα δεδομένα από τα περιστατικά θρομβώσεων με τα εμβόλια της AstraZeneca και της Johnson & Johnson και επισήμανε ότι η γνώση αυτών των σπάνιων παρενεργειών θα βοηθήσει στην πρόληψη και έγκαιρη αντιμετώπιση, ενώ παράλληλα θα μπορεί να συνεχίσει ο εμβολιασμός καθώς συνολικά τα οφέλη υπερτερούν των πιθανών κινδύνων. Τέλος, ο κος Φιλίππου αναφέρθηκε στο εμβολιαστικό πρόγραμμα «Ελευθερία» που βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη στη χώρα μας και προβλέπει όχι μόνο την εμβολιαστική κάλυψη έναντι του SARS-CoV-2 για το σύνολο του πληθυσμού αλλά και την πιθανή ανάγκη επανάληψης του εμβολιασμού μετά από κάποιο χρονικό διάστημα εφόσον αυτό απαιτηθεί σύμφωνα με τα επιστημονικά δεδομένα.

Η δεύτερη ομιλία της στρογγυλής τράπεζας πραγματοποιήθηκε από τον Καθηγητή Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ Νίκο Σύψα, ο οποίος πραγματοποίησε μια επιδημιολογική ανασκόπηση της πανδημίας COVID-19. Ο κος Σύψας συνόψισε τα γεγονότα από την αρχή της πανδημίας COVID-19 και την αρχική έξαρση στη Γιουχάν της Κίνας, μέχρι την εξάπλωση σε ολόκληρο τον πλανήτη και την τρέχουσα επιδημιολογική εικόνα ανά τον κόσμο. Οι περιοχές με τα περισσότερα καταγεγραμμένα κρούσματα και θανάτους COVID-19 είναι κατά φθίνουσα σειρά ΗΠΑ, Ευρώπη, Νοτιοανατολική Ασία, Ανατολική Μεσόγειος, Αφρική και Δυτικός Ειρηνικός Ωκεανός.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, η ηλικία αποτελεί τον σοβαρότερο παράγοντα κινδύνου για σοβαρή νόσο COVID-19 με την πλειοψηφία των νοσηλειών να αφορούν ανθρώπους άνω των 65 ετών και να ακολουθούν οι ηλικίες 50 – 64 έτη. Ο κος Σύψας αναφέρθηκε ειδικά στην Ινδία όπου παρατηρείται πρόσφατα μια απότομη αύξηση των κρουσμάτων που βρίσκεται σε εξέλιξη, στην Νότια Αφρική όπου ο μέσος όρος ηλικίας του πληθυσμού είναι μικρός και εμφανίζει μια ιδιαίτερη επιδημιολογική καμπύλη, στο Ισραήλ που πέτυχε την επιπέδωση της επιδημιολογικής καμπύλης με το μαζικό εμβολιασμό του πληθυσμού και ακολούθως τη σταδιακή επιστροφή στην καθημερινότητα, στην Ιταλία που πλήγηκε σοβαρά από το πρώτο κύμα της πανδημίας αλλά βίωσε ένα εξίσου σοβαρό δεύτερο κύμα και ακόμα εμφανίζει υψηλή δραστηριότητα της COVID-19, και στην Κίνα που μετά την αρχική έξαρση φαίνεται να έχει καταφέρει τον απόλυτο έλεγχο της πανδημίας.

Στην Ελλάδα, τα πρώτα κρούσματα COVID-19 το 2020 ανιχνεύτηκαν σε ταξιδιώτες από το Μιλάνο και την Ιερουσαλήμ, ενώ ο κος Σύψας σημειώνει την 6η Μαρτίου 2020 ως μια πολύ σημαντική ημερομηνία καθώς τότε ανιχνεύτηκε το πρώτο «ορφανό» κρούσμα στη χώρα μας, που δεν είχε ταξιδέψει στο εξωτερικό ούτε είχε έρθει σε επαφή με γνωστό κρούσμα και επομένως σήμανε ότι ο ιός SARS-CoV-2 κυκλοφορεί στην κοινότητα. Αναμφίβολα, το πρώτο lockdown της χώρας το 2020 ήταν εξαιρετικά επιτυχές και συνεισέφερε στο άνοιγμα των δραστηριοτήτων το καλοκαίρι του 2020. Ωστόσο, από τα μέσα Ιουλίου και τις αρχές Αυγούστου παρατηρήθηκε μια σαφής ανοδική πορεία των κρουσμάτων και έτσι εμφανίστηκε το δεύτερο επιδημικό κύμα από τον Οκτώβριο 2020 έως τον Ιανουάριο 2021 που επιφόρτωσε ιδιαίτερα το σύστημα υγείας στη Βόρεια Ελλάδα.

Από τα τέλη Ιανουαρίου 2021 εμφανίστηκε το τρίτο κύμα της πανδημίας με επίκεντρο την Αττική και κυριαρχία της Βρετανικής μετάλλαξης. Ο κος Σύψας αναφέρθηκε στην πίεση συστήματος υγείας και τη σχεδόν καθολική κάλυψη των κλινών ΜΕΘ COVID-19 που συνεχώς αυξάνονται και σημείωσε ότι το πρώτο σημάδι μείωσης της νοσοκομειακής ζήτησης θα φανεί όταν οι εισαγωγές νέων ασθενών μειωθούν τόσο ώστε να γίνουν ίσες τουλάχιστον με τα εξιτήρια των ασθενών με COVID-19. Χαρακτηριστικό του τρέχοντος επιδημικού κύματος είναι ότι η διάμεση ηλικία των κρουσμάτων είναι τα 44 έτη, ενώ κάθε νέο κρούσμα COVID-19 έχει περίπου 13% πιθανότητα να χρειαστεί νοσηλεία.

Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι κατά το τρίτο κύμα της πανδημίας έχουν καταγραφεί αριθμητικά λιγότεροι θάνατοι συγκριτικά με το παρελθόν, το οποίο δείχνει και την καλύτερη διαχείριση και την αποτελεσματικότερη θεραπευτική αντιμετώπιση των ασθενών με COVID-19 συγκριτικά με το παρελθόν. Τέλος, ο κος Σύψας τόνισε ότι είναι δύσκολες οι προβλέψεις για την πορεία της πανδημίας πέρα των δύο εβδομάδων, αλλά θεωρεί πως σταδιακά θα υπάρξει αργή αποκλιμάκωση της πίεσης στο σύστημα υγείας. Σύμφωνα με τα επιδημιολογικά μοντέλα, το επικρατέστερο σενάριο για το μέλλον είναι η εμφάνιση άλλου ένα ισχυρού επιδημικού κύματος και ακολούθως η COVID-19 ή θα αποκτήσει χαρακτήρες εποχικής ίωσης όπως η γρίπη ή και θα εξαλειφθεί από πολλές περιοχές του κόσμου.

Ακολούθως, ο Καθηγητής Τμήματος Χημείας του ΕΚΠΑ Νίκος Θωμαΐδης ανέλυσε τη σημασία του ιικού φορτίου του SARS-CoV-2 στα λύματα ως προς τη λήψη επιδημιολογικών αποφάσεων. Ο κος Θωμαΐδης αναφέρθηκε στο εργαστήριο αναλυτικής χημείας και επιδημιολογίας λυμάτων που πραγματοποιεί συστηματική παρακολούθηση των λυμάτων της Αττικής με προηγμένα εργαλεία χημειομετρίας και υπολογιστικής χημείας, καθώς και στο θεσμικό πλαίσιο για τη δημιουργία Εθνικού Δικτύου Επιδημιολογίας Λυμάτων και του Παρατηρητηρίου Δημόσιας Υγείας.

Τα πλεονεκτήματα εφαρμογής της επιδημιολογίας λυμάτων στην ανίχνευση του SARS-CoV-2 είναι πολύπλευρα. Σύμφωνα με τον κο Θωμαΐδη, η επιδημιολογία λυμάτων αποτελεί ένα σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης για την πορεία της νόσου και ενημερώνει τις αρμόδιες αρχές για την τάση διασποράς της νόσου COVID-19 σε πραγματικό χρόνο, ώστε να υιοθετήσουν τα κατάλληλα μέτρα για την αποφυγή και τον έλεγχο της εξάπλωσης. Επιπλέον, παρέχεται η δυνατότητα καταγραφής τόσο των συμπτωματικών όσο και των ασυμπτωματικών φορέων, πραγματοποιείται με μη παρεμβατικό τρόπο και απευθείας δειγματοληψία από τους πολίτες και δε θέτει σε κίνδυνο το προσωπικό που πραγματοποιεί την ανάλυση. Τα αποτελέσματα παρέχονται γρήγορα και αξιόπιστα και δρουν συμπληρωματικά των δοκιμασιών ανίχνευσης του SARS-CoV-2 χωρίς να τα αντικαθιστούν. Η μελέτη των λυμάτων φαίνεται να έχει ιδιαίτερη προγνωστική αξία καθώς παρατηρείται αύξηση του ιικού φορτίου SARS-CoV-2 στα λύματα 2 έως 4 ημέρες πριν την αύξηση των κρουσμάτων COVID-19 και των εισαγωγών στα νοσοκομεία και στις μονάδες εντατικής θεραπείας.

Η επόμενη ομιλία πραγματοποιήθηκε από τον Καθηγητή Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ Ευάγγελο Τέρπο με θέμα την ανοσολογική απάντηση στον SARS-CoV-2 και τις σχετικές θεραπευτικές εφαρμογές. Ο κος Τέρπος ανέλυσε τα προκαταρκτικά αποτελέσματα της προοπτικής μελέτης (NCT04743388) που πραγματοποιείται από τη Θεραπευτική Κλινική του νοσοκομείου «Αλεξάνδρα» σχετικά με την εκτίμηση της κινητικής των αντισωμάτων έναντι του RBD της πρωτεΐνης Spike (S-RBD) και των εξουδετερωτικών αντισωμάτων (NAbs) έναντι του ιού SARS-CoV-2 σε υγειονομικούς, ηλικιωμένους άνω των 80 ετών, και ασθενείς με αιματολογικές κακοήθειες μετά τον εμβολιασμό τους με το εμβόλιο mRNA BNT162b2 (Comirnaty TM ) της Pfizer.

Τα φυσιολογικά επίπεδα των μη εμπλεκόμενων ανοσοσφαιρινών φαίνεται να παίζουν ρόλο στην ανάπτυξη αντισωμάτων έναντι του SARS-CoV-2, τουλάχιστον μετά την πρώτη δόση του εμβολίου. Επίσης, η μελέτη υπογραμμίζει την ανάγκη για έγκαιρη ολοκλήρωση του εμβολιαστικού προγράμματος των ασθενών με δύο δόσεις, ενώ αναμένονται τα αποτελέσματα των επόμενων μετρήσεων (ημέρα 50) για να φανεί αν οι ασθενείς με ΠΜ θα αναπτύξουν αντισώματα μετά τον εμβολιασμό και πόσο θα τα διατηρήσουν. H δεύτερη δόση του εμβολίου είναι απολύτως απαραίτητη και στα φυσιολογικά, ιδιαίτερα στους ηλικιωμένους συμπολίτες μας και στα άτομα άνω των 50 ετών. Η συνέχεια της μελέτης θα αναδείξει τη διάρκεια παρουσίας των αντισωμάτων μετά τον εμβολιασμό (μετρήσεις ανά 3 μήνες μέχρι και 18 μήνες μετά τη δεύτερη δόση του εμβολίου) καθώς παρατηρείται ήδη μια οριακή μείωση των τιμών τους μεταξύ 2 και 4 εβδομάδων μετά τη δεύτερη δόση.

Ακολούθως, η υπεύθυνη της μονάδας COVID-19 του νοσοκομείου «Αλεξάνδρα» Ελένη Κορομπόκη παρουσίασε την ολιστική αντιμετώπιση των ασθενών με COVID-19 στη Θεραπευτική Κλινική του ΕΚΠΑ. Η λειτουργία του τμήματος COVID-19 της Θεραπευτικής Κλινικής ξεκίνησε στα τέλη Σεπτεμβρίου 2020 και μέχρι σήμερα έχουν αναπτυχθεί και λειτουργούν 90 κλίνες νοσηλείας καθώς και εξωτερικό ιατρείο παρακολούθησης των ασθενών μετά την έξοδό τους από το νοσοκομείο (post-COVID ιατρείο). Μέχρι στιγμής έχουν νοσηλευτεί πάνω από 450 ασθενείς, στην πλειοψηφία άνδρες (59%), με μέση ηλικία τα 65 έτη. Η θεραπευτική αντιμετώπιση της νόσου COVID-19 στη Θεραπευτική Κλινική στηρίζεται στην κατανόηση της παθοφυσιολογίας της νόσου, στην κριτική ανάγνωση και ερμηνεία των κλινικών μελετών, στη συνεχή αποδελτίωση της τρέχουσας βιβλιογραφίας, στην άμεση πρόσβαση σε φάρμακα και υλικοτεχνικό εξοπλισμό, στο σχεδιασμό και τη συμμετοχή σε κλινικές μελέτες, στο ερευνητικό έργο αλλά και στη διαρκώς αυξανόμενη εμπειρία σε κλινικό επίπεδο. Τα θεραπευτικά πρωτόκολλα που αναπτύχθηκαν στη Θεραπευτική κλινική εναρμονίζονται με τις διεθνείς και ελληνικές κατευθυντήριες οδηγίες και αναπροσαρμόζονται με βάση τα νεότερα δεδομένα. Με βάση τα αποτελέσματα τυχαιοποιημένων κλινικών μελετών δημοσιευμένων σε έγκριτα επιστημονικά περιοδικά όλοι οι νοσηλευόμενοι ασθενείς λαμβάνουν θρομβοπροφύλαξη για την πρόληψη θρομβοεμβολικών επεισοδίων (εκτός αν υπάρχει αντένδειξη), ρεμδεσιβίρη, η οποία φαίνεται ότι μειώνει το χρόνο νόσησης όταν χορηγείται κατά τα πρώιμα στάδια της νόσου και δεξαμεθαζόνη η οποία φαίνεται ότι μειώνει τη θνητότητα σε ασθενείς που χρειάζονται συμπληρωματικό οξυγόνο, ιδιαίτερα στους διασωληνωμένους ασθενείς, κατά το φλεγμονώδες στάδιο της νόσου.

Τέλος, ο Επ. Καθηγητής της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ Αλέξανδρος Μπριασούλης παρουσίασε τα δεδομένα σχετικά με τη λοίμωξη COVID-19 και την καρδιαγγειακή νόσο. Πρωταγωνιστικό ρόλο στην παθοφυσιολογία της λοίμωξης COVID-19 έχει η αλληλεπίδραση της σύνδεσης της πρωτεΐνης ακίδας και του υποδοχέα του μετατρεπτικού ενζύμου-2 της αγγειοτενσίνης (ACE-2) με την ενεργοποίηση του συστήματος ρενίνης-αγγειοτενσίνης, το ανοσοποιητικό σύστημα και την αγγειακή βλάβη λόγω υπερέκκρισης κυτοκινών. Μεταξύ ασθενών με COVID-19 ο επιπολασμός των καρδιαγγειακών νοσημάτων είναι υψηλός και καθιστά αυτή την ομάδα υψηλού κινδύνου για ανάγκη διασωλήνωσης και ενδονοσοκομειακή θνητότητα. Επίσης μεταξύ ασθενών με COVID-19 και ειδικά των νοσηλευόμενων, περίπου το 20% παρουσιάζει μυοκαρδιακή βλάβη. H καρδιοαγγειακή προσβολή διακρίνεται στη λιγότερο συχνή άμεση βλάβη τύπου μυοκαρδίτιδας και στην πλέον συχνή έμμεση προσβολή ως αποτέλεσμα της συστηματική φλεγμονής, ενδοθηλιακής βλάβης και μικροαγγειακής θρόμβωσης στο πλαίσιο της λοίμωξης COVID-19. Η βαρύτητα της μυοκαρδιακής βλάβης εξαρτάται από τους υποκείμενους παράγοντες κινδύνου, τη βαρύτητα του υποκείμενου καρδιαγγειακού νοσήματος, το ιϊκό φορτίο και την ανοσολογική απόκριση του ασθενούς. Εκτός από την επίδραση στους ασθενείς με καρδιαγγειακά νοσήματα, η λοίμωξη COID-19 έχει επηρεάσει και την λειτουργία των καρδιολογικών τμημάτων και μονάδων με αποτέλεσμα καθυστερήσεις στην διάγνωση και θεραπεία ασθενών με καρδιαγγειακά νοσήματα που δεν νοσούν από COVID-19. Ο κος Μπριασούλης σημειώνει ότι είναι επιτακτική η ανάγκη πρόληψης της λοίμωξης σε αυτή την ομάδα ασθενών ενώ αναδεικνύεται ο πολύτιμος ρόλος της τηλε-παρακολούθησης των ασθενών με καρδιαγγειακά νοσήματα.

Στο τέλος της στρογγυλής τράπεζας, ο Καθηγητής Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ και Επικεφαλής της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων για τον SARS-CoV-2 Σωτήρης Τσιόδρας σχολίασε τις παρουσιάσεις των εκλεκτών ομιλητών, σημείωσε ότι οι θεραπευτικές εξελίξεις στην εποχή της πανδημίας COVID-19 είναι ραγδαίες και εξέφρασε την ελπίδα ότι με τον εμβολιασμό και με σταθερά βήματα θα επιστρέψει η κανονικότητα στη χώρα μας.