Συνέντευξη

του Γιώργου Δουατζή στην Εύα Ντελιδάκη

Ο Γιώργος Δουατζής υπήρξε Διευθυντής Ειδήσεων στην ΕΡΤ . Από τότε ένοιωθα ότι αυτός ο άνθρωπος ξεχώριζε! Τότε δεν είχα ακόμη ξεχωρίσει τον λόγο για την “διαφορά” που μου ενέπνεε…  Πέρασαν τα χρόνια και τα βιβλία του , η ποίησή του η προσωπικότητα του ήρθε και “έδεσε” με την ιστορία που έγραψε και γράφει. Και να που έφτασε η ώρα να μου δίνει συνέντευξη για όλα αυτά που κάποτε απλά υποψιαζόμουν! Απλά ευχαριστώ.

Σε δύσκολους καιρούς ανθίζουν οι τέχνες και τα Γράμματα…

Η καταφυγή στην τέχνη σε περιόδους κρίσης είναι φαινόμενο που έχει καταγραφεί ιστορικά, σε επίπεδο καλλιτεχνικής παραγωγής, συγγραφής, από ανθρώπους που υπηρετούν την τέχνη (πομπούς) και σε επίπεδο πρόσληψης από πλευράς θεατών, ακροατών, αναγνωστών (δεκτών). Το θεωρώ φυσική αντίδραση των ανθρώπων που αποζητούν παρηγορία με την ανάγνωση. Το διάβασμα σε ταξιδεύει σε άλλους κόσμους, καλλιεργεί την αισθητική, δίνει απόλαυση. Κυρίως δίνει το αίσθημα ότι δεν είσαι μόνος, αφού πάντα θα ταυτιστεί ο αναγνώστης έστω σε λίγες παραγράφους με τον συγγραφέα, τον ποιητή.

Στην κρίση που διανύουμε λόγω Covid, εκδότης μου είπε πως είδε αύξηση των ηλεκτρονικών του πωλήσεων κατά 400%. Αριθμός άκρως εντυπωσιακός και ενδεικτικός της ανάγκης των ανθρώπων για διάβασμα.

 Τι θα μπορούσε να προσφέρει στην υγεία ενός ανθρώπου -προληπτικά- ένα ποίημα ή η ποίηση γενικότερα;

Η ποίηση θα έλεγα ότι σε πολλές περιπτώσεις έχει ιαματικές ιδιότητες στον ψυχισμό των αναγνωστών. Λόγω της εγγενούς λακωνικότητας που τη χαρακτηρίζει, διαθέτει λόγο αιχμηρό, περιεκτικό, επιδραστικότερο του πεζού λόγου. Αλλά, ο ποιητικός λόγος περιέχει εξ αντικειμένου και μια μουσικότητα που τέρπει. Θα πρόσθετα, ότι δεν δρα μόνον προληπτικά αλλά και κατασταλτικά σε περιπτώσεις μελαγχολίας, ακόμα και κατάθλιψης.

Η μεγαλύτερη συγκίνηση που μου έδωσε αναγνώστης ήταν από μια νεαρή γυναίκα. Μου περιέγραψε μια δραματική νύχτα, όπου βυθισμένη στην απελπισία σκεπτόταν την αυτοκτονία. Μέχρι το πρωί διάβαζε στίχους μου, που την έκαναν -όπως μου αποκάλυψε- να σκεφτεί ότι ακόμα και μια μίζερη στο παρόν ζωή, αξίζει να την ζήσεις και δεν πρέπει να αποκλείσεις το μέλλον με τις εκπλήξεις του. Το χάραμα την βρήκε ανανεωμένη, με άλλη, αισιόδοξη ματιά για τη ζωή.

Το ίδιο ποίημα είναι διαφορετικό για κάθε αναγνώστη και η πρόσληψή του, συναρτάται απολύτως από τα βιώματα, τις τραυματικές ή όχι εμπειρίες, από το όλον που φέρει ως ψυχισμό ο αναγνώστης. Ιδιαιτέρως στην ποίηση ισχύει η πολυδιάστατη πρόσληψη από αναγνώστη σε αναγνώστη, στοιχείο της μαγείας της κι αυτό…

Η διαφοροποίηση στην πρόσληψη διαφόρων εννοιών από τον αναγνώστη και στην επεξεργασία τους σε κάθε άνθρωπο χωριστά, οδηγεί και σε διαφορετικές αντιδράσεις. Η διαφοροποίηση αυτή δίνει την εικόνα της πολλαπλότητας του τελικού αποτελέσματος της όλης νοητικής λειτουργίας της ανάγνωσης. Αποτέλεσμα, που δεν μπορεί ποτέ να είναι ακριβώς ίδιο σε κάθε ανθρώπινο νου. Η αίσθηση της απολύτως κοινής πρόσληψης, κατανόησης, επεξεργασίας, εξαγωγής συμπεράσματος, έστω και μεταξύ δυο μόνον αναγνωστών νομίζω ότι είναι άκρως απατηλή.

Ήδη έχουμε ανάπτυξη της επιστήμης της βιβλιοθεραπείας.

Ναι. Διαπιστώθηκε ότι ανάγνωση ενός βιβλίου σε κάνει δυνατότερο, προσαρμοστικότερο, ανθεκτικότερο στις αντιξοότητες. Κι αυτό διότι με την ανάγνωση ζεις ένα είδος προσομοίωσης με τους ήρωες, που με τη δράση τους σε πλουτίζουν εμπειρικά και σε κάνουν να νιώθεις συναισθηματικά σκαμπανεβάσματα ως εάν ζούσες ο ίδιος τα γεγονότα που εξιστορούνται.

Στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα, ο Φρόυντ άρχισε να χρησιμοποιεί τη λογοτεχνία κατά τη διάρκεια των ψυχαναλυτικών συνεδριών. Μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, συχνά «συνταγογραφούνταν» βιβλία για διάβασμα στους στρατιώτες που γύριζαν στο σπίτι τους ψυχολογικά τραυματισμένοι. Οι βιβλιοθηκάριοι στην Αμερική εκπαιδεύονταν στο ποια βιβλία να δίνουν στους βετεράνους του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου. Τα μυθιστορήματα της Jane Austen χρησιμοποιήθηκαν για τον ίδιο σκοπό την ίδια εποχή στο Ηνωμένο Βασίλειο.

«Οι άνθρωποι που διαβάζουν τακτικά κοιμούνται καλύτερα, έχουν χαμηλότερα επίπεδα στρες, υψηλότερη αυτοεκτίμηση και χαμηλότερα ποσοστά κατάθλιψης απ’ ό,τι αυτοί που δεν διαβάζουν. Η πεζογραφία και η ποίηση είναι χάπια, φάρμακα. Αυτό που θεραπεύουν είναι η ρωγμή που η πραγματικότητα κάνει στη φαντασία» έγραψε ο πεζογράφος Jeanette Winterson.

Έχει καθιερωθεί πλέον ως όρος η Αναγνωστική βιβλιοθεραπεία στην ψυχιατρική. Στα ποιητικά βιβλία θα βρει ο αναγνώστης το πώς διαχειρίζεται ο ποιητής μια ψυχολογική κατάσταση, θα ταυτιστεί ή θα διαφοροποιηθεί, θα καλλιεργήσει συναισθήματα, θα διαμορφώσει απόψεις, θα επιμορφωθεί και θα τονώσει σε πολλές περιπτώσεις την αυτοεκτίμησή του. Θεωρώ ότι αυτή η αλληλεπίδραση ποιητή-αναγνώστη είναι μια εξαιρετική λειτουργία, μια μοναδική για τον καθένα εμπειρία.

Στη Σκωτία οι γιατροί συνταγογραφούν βιβλιοθεραπεία και περπάτημα.

Ανάγνωση και περπάτημα, λοιπόν, άσκηση νου και σώματος. Από την αρχαιότητα οι Έλληνες μιλούσαν για την αδιαίρετη οντότητα σώματος και πνεύματος, με το γνωστό “νους υγιής εν σώματι υγιεί“.

Στη Σκωτία που αναφέρεις, θα προσθέσω και την Ιταλία. Υπάρχει φαρμακείο-βιβλιοπωλείο στη Φλωρεντία. «Στο “φαρμακείο”,υπάρχουν βιβλία που μπορούν να βοηθήσουν σε 62 συναισθηματικές καταστάσεις. Κάθε βιβλίο έχει μία ετικέτα όπου οι “ασθενείς” μπορούν να βρουν πληροφορίες σχετικά με τις ενδείξεις, τις παρενέργειες και τη δοσολογία για διάφορες ψυχικές και συναισθηματικές καταστάσεις, όπως η θλίψη, η κατάθλιψη, το πένθος, η εξάρτηση, η εγκατάλειψη, η αγάπη χωρίς αντίκρισμα, η λαχτάρα, η απόρριψη και πολλά άλλα».

 

Μου είπες ότι στο υπό έκδοση βιβλίο σου «Χρονογραφίες» αναφέρεσαι και στην Ανάγνωση.

Έχω ένα εκτεταμένο κεφάλαιο στις Χρονογραφίες για τη σημασία της ανάγνωσης και θεωρώ σκόπιμο να παραθέσω ορισμένα στοιχεία από αυτό:

             «Αφοσίωση στη λογοτεχνία ως την απόλυτη μορφή θεραπείας, γιατί προσφέρει στους αναγνώστες μια εμπειρία μεταμόρφωσης. Τα βιβλία μάς χαρίζουν νέα ζωή και μετά ορίζουν τον παλμό της ζωής σε ρυθμό δυνατό, μα ήρεμο». Ella Berthoud, βιβλιοθεραπεύτρια

Μελέτη του 2011 στο Annual Review of Psychology, βασισμένη στην ανάλυση μαγνητικών τομογραφιών των εγκεφάλων αναγνωστών, έδειξε πως όταν οι άνθρωποι διαβάζουν για κάποια εμπειρία, δείχνουν ερεθισμό στις ίδιες νευρολογικές περιοχές, ως εάν ζούσαν οι ίδιοι αυτή την εμπειρία. Άλλες μελέτες, δημοσιευμένες το 2006 και το 2009, έδειξαν πως οι άνθρωποι που διαβάζουν λογοτεχνία κατανοούν καλύτερα τους άλλους. Οι ερευνητές θεώρησαν πολύ πιθανό ότι διαβάζουν λογοτεχνία οι άνθρωποι με μεγαλύτερη ενσυναίσθηση. Βρήκαν επίσης ότι όταν διαβάζουμε ιστορίες και όταν προσπαθούμε να μαντέψουμε τα αισθήματα του άλλου, χρησιμοποιούμε τα ίδια δίκτυα του εγκεφάλου.

Το πλέον σημαντικό, κατά τη γνώμη μου, που προκύπτει από την έρευνα αυτή είναι ότι όσο περισσότερο διαβάζει κάποιος, νιώθει πιο ευτυχισμένος (Δείκτης Κοινωνικής Ευημερίας) και πιο ενταγμένος κοινωνικά (Δείκτης Κοινωνικής Ενσωμάτωσης).

Το 2013, μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Science, αποκάλυψε πως η ανάγνωση σοβαρής λογοτεχνίας βελτίωσε τα αποτελέσματα όσων μετείχαν σε πείραμα όπου μετρούσαν την κοινωνική αντίληψη και την ενσυναίσθηση, στοιχεία που παίζουν πολύ σημαντικό ρόλο στη «θεωρία του νου», ήτοι στην ικανότητα να μαντεύουμε με ακρίβεια τι μπορεί να σκέφτεται ή να αισθάνεται ένας άλλος. Ικανότητα, την οποία οι άνθρωποι αναπτύσσουν μετά την ηλικία των τεσσάρων ετών.

«Έχουμε αρχίσει να δείχνουμε πώς λειτουργεί η ταύτιση με τους φανταστικούς χαρακτήρες, πώς η λογοτεχνία μπορεί να βελτιώσει τις κοινωνικές δεξιότητες, πώς μπορεί να μας επηρεάσει συναισθηματικά, και πώς μπορεί να ενθαρρύνει αλλαγές στην αίσθηση που έχουμε για τον εαυτό μας» (Such Stuff as Dreams: The Psychology of Fiction, 2011).

  «Ένα βιβλίο μας χωρίζει σε δυο μέρη ενώ διαβάζουμε, καθώς η συνθήκη της ανάγνωσης περιλαμβάνει την ολοκληρωτική εξάλειψη του εγώ, ενώ υπόσχεται “αιώνια ένωση” με έναν άλλο νου». Virginia Woolf.

Ποιους συγγραφείς αγαπάς και γιατί?

Αγαπώ ιδιαιτέρως αυτούς που καταφέρνουν να κεντρίσουν επαγωγικά τη σκέψη μου και συγχρόνως να μου χαρίσουν αισθητική απόλαυση. Αν δεν τα καταφέρει αυτά ένας συγγραφέας, αναρωτιέμαι αν έχει λόγο ύπαρξης το έργο του.

 Τελικά η αγάπη κινητοποιείται μέσα από την γεώτρηση των λέξεων που περιέχονται στα βιβλία….

Συμφωνώ, διότι νομίζω ότι η διεύρυνση της ενσυναίσθησης, η ευαισθητοποίηση που ενδυναμώνεται με την ανάγνωση, μας κάνει να νιώσουμε περισσότερο την ανάγκη να αγαπήσουμε και να αγαπηθούμε. Κι έπειτα, δίχως αγάπη, πώς θα ήταν η ζωή;

Είσαι συγγραφέας, ποιητής πέρα από δημοσιογράφος. Ο λόγος η επικοινωνία, η σκέψη, η έκφραση, όλα είναι στοιχεία που δεν ευνοούν την κατάθλιψη.

Συμφωνώ απολύτως. Η κατάθλιψη πολεμιέται εν πολλοίς από την παραγωγή έργου και την πρόσληψη μέσω ανάγνωσης. Αισθάνομαι τυχερός που όλη μου η ζωή αναλώθηκε συντροφιά με τις  λέξεις. Οι ιδιότητες (μου) που αναφέρεις κατέτειναν πάντοτε στην επικοινωνία με λίγους ή πολλούς ανθρώπους. Αυτή η επικοινωνία πρωτίστως μου έδινε την αίσθηση της χρησιμότητας, η οποία για μένα αποτελεί μια άριστη δικαιολογία ύπαρξης.

Η ταύτιση πομπού – δέκτη είναι ένα κριτήριο στο αν είναι επιτυχημένο ένα έργο. Όταν αναγνώστες λένε ότι βρήκαν μια πτυχή του εαυτού τους στα γραπτά μου ή ότι έχουν σκεφτεί τα ίδια κι αυτοί, χαίρομαι ιδιαίτερα διότι νιώθω πως έχει δικαιολογία ύπαρξης το βιβλίο.

Νομίζω ότι κάθε βιβλίο πάντα θα προκαλέσει να σκεφτείς. Όλα προκαλούν τη σκέψη, αρκεί να έχεις τα μάτια για να δεις. Τα πράγματα υπάρχουν, ρέουν, περνούν μπροστά μας. Είναι θέμα ικανότητας να τα δούμε. Όσο πιο εξασκημένοι είμαστε να βλέπουμε, να διαβάζουμε, να σκεφτόμαστε, τόσο πιο πολλά θα κερδίσουμε. Άλλωστε, το πιστοποιούν και οι έρευνες: Όσοι διαβάζουν είναι πιο ευτυχείς…

#########